Korona królów

Z kart historii

Ludwik Andegaweński – monarcha panujący od Pomorza po Adriatyk

Ludwik Andegaweński – monarcha panujący od Pomorza po Adriatyk

Główny faworytem stolicy apostolskiej był Karol, brat słynnego króla Francji Ludwika IX Świętego. Po pokonaniu zwycięstwie nad wojskami Manfreda sycylijskiego i jego śmierci w roku 1266 Karol został koronowany na króla Sycylii, przejmując schedę po Fryderyku II i utrzymał ją w swych rękach mimo wielu jeszcze przeciwności, które stanęły na jego drodze. Przybyli do Italii Andegawenowie szybko zaczęli umacniać swoją pozycję, słusznie uważając że jest to niepowtarzalna okazja do zbudowania własnej, dynastycznej potęgi i uniezależnienia się od starszej linii królewskiej we Francji. Syn Karola I, również Karol, został przez ojca ożeniony z córką monarchy węgierskiego z dynastii Arpadów Stefana V – Marią. Z tego związku zaś narodził się kolejny Karol zwany Martelem, czyli Młotem, którego żoną w roku 1281 została Klemencja z dynastii Habsburgów, córka króla rzymskiego Rudolfa. Ze związku tego w roku 1288 urodził się czwarty z kolei Karol, zwany Karolem Robertem, przyszły król Węgier. W styczniu 1301 roku zmarł Andrzej III ostatni monarcha z dynastii Arpadów i rozpoczęła się długoletnia wojna i rywalizacja o koronę węgierską. Karol Robert zyskał od razu poparcie papieża, ale choć już w maju roku 1301 został w Esztergom koronowany na króla to jeszcze kilkanaście lat trwała wojna o jej utrzymanie. Konkurentami Karola w pierwszym okresie był przede wszystkim król czeski i Polski Wacław II Przemyślida, który chciał węgierską koronę dla swego syna. Dopiero w roku 1310 Andegawen potwierdził w pełni swe królewskie uprawnienia na Węgrzech ponowną koronacją w Białogrodzie (Szekesfehervar), tradycyjnym miejscu koronacji węgierskich monarchów. Musiał jednak jeszcze przez kilka dobrych lat zmagać się ze zbrojną opozycją możnych, szczególnie w Górnych Węgrzech, czyli na obszarze dzisiejszej Słowacji. W tym tez czasie Karol Robert rozpoczął swe pierwsze dynastyczne rozgrywki, czyli aranżowanie małżeństw i w ten sposób po raz pierwszy skrzyżowały się drogi dynastii Piastowskiej z Andegaweńską. Pierwszą żoną Karola została bowiem ok. 1305 roku Maria, córka Kazimierza księcia bytomskiego ze linii Piastów górnośląskich. Niestety zmarła dość szybko, nie pozostawiwszy Karolowi dziedzica. W roku 1318 zostało zawarte drugie małżeństwo węgierskiego monarchy i jego wybranką została siostra króla czeskiego Jana Luksemburskiego – Beatrycze, która jednak nie przeżyła porodu i już w listopadzie 1319 roku zmarła. Opisane matrymonialne wypadku króla Węgier skierowały jego uwagę w stronę krzepnącego i odradzającego się Królestwa Polskiego oraz rządzącego nim księcia Władysława Łokietka.

Dzieje Mazowsza w XIV wieku

Dzieje Mazowsza w XIV wieku

Pod koniec XIII w., po śmierci Konrada II czerskiego w 1294 r. Mazowsze zostało zjednoczone pod panowaniem księcia Bolesława II. Jeszcze za jego życia władztwo zostało jednak podzielone na trzy części i współdzielone z dwoma synami: Siemowitem II i Trojdenem. Starszy otrzymał od ojca ziemię rawską i warszawską, drugi ziemię czerską. Bolesław zachował dla siebie północne Mazowsze rozciągające się od Płocka do Wizny. Lewobrzeżną część z Sochaczewem i Gostyninem książę planował przekazać najmłodszemu synowi Wacławowi. Po śmierci Bolesława II w 1313 r. bracia (jak się przypuszcza niezupełnie pokojowo) podzielili między siebie ojcowiznę. Siemowit II władał od tego momentu ziemią rawską, zakroczymską, ciechanowską, różańską, łomżyńską i wiską. Do Trojdena należała z kolei ziemia czerska, warszawska, liwska i nurska. Ich przyrodni brat Wacław otrzymał ziemię gostynińską, płocką, wyszogrodzką i zawkrzańską.

Elżbieta – prawdziwa władczyni XIV wieku

Elżbieta – prawdziwa władczyni XIV wieku

Osiem zachowanych do dziś miniatur, na których widnieje królowa pozwala także ocenić, jak wyglądała. Zachowały się one częściowo w Kronice ilustrowanej autorstwa prawdopodobnie Marka Kalti, piękne miniatury zamieszczone na jej końcu stworzył najpewniej w XIV wieku Mikołaj Madgyesi, malarz na dworze Ludwika Andegaweńskiego. Pochodzą zatem z czasów kiedy żyła Elżbieta, co uwiarygadnia ich przekaz. Warto jednak dodać, że niejednokrotnie tego rodzaju ilustracje były stylizowane zgodnie z panującą manierą i modą. Na barwnych ilustracjach jest jednak przedstawiana z jasnymi, długimi włosami upiętymi w węzeł na karku i można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że faktycznie była blondynką. Rysy jej twarzy jednak różnią się już na poszczególnych ilustracjach, raz ma wysokie czoło, pełne policzki, lekko wystający mały podbródek, nos długi i wąski, oczy w kształcie migdału i zgrabne, małe usta; a raz ma twarz pucułowatą, niskie czoło, prosty nos i ponownie małe usta. Rozbieżne opisy nie pozwalają zatem stwierdzić dokładnie, jak wyglądała córka Władysława Łokietka, poza faktem, że była – to powtarza się na wszystkich wizerunkach – drobną blondynką. Na portretach często przedstawiana w czerwonej sukni ze złotym paskiem, czasem z płaszczem gronostajowym na ramionach, trudno jednak stwierdzić czy była to jej ulubiona barwa szat, czy kolor szkarłatu nawiązywał do szat monarszych.

Dlaczego Ludwik Andegaweński został królem Polski?

Dlaczego Ludwik Andegaweński został królem Polski?

Objęcie polskiego tronu przez Ludwika było efektem długotrwałych i dość skomplikowanych politycznych zdarzeń. Andegawenowie rządzący na Węgrzech w wieku XIV byli boczną linią dynastii Kapetyngów, z której wywodzili się królowie średniowiecznej Francji. Trafili do Europy Środkowej przez Italię, gdzie w burzliwej drugiej połowie wieku XIII przejęli polityczną schedę po wybitnym cesarzu rzymskim i królu Sycylii Fryderyku II Hohenstaufie. Kiedy w roku 1301 zmarł ostatni król węgierski z dynastii Arpadów – Andrzej III, po długiej wojnie domowej, spośród szeregu kandydatów, zwycięzcą został Karol Andegaweński. Został koronowany na króla w roku 1310 i w ciągu następny kilkunastu lat uporał się ostatecznie z resztkami opozycji zbrojnej możnych, przede wszystkim na obszarze Górnych Węgier, czyli dzisiejszej Słowacji. W dniu 6 lipca 1320 roku Karol Andegaweński pojął za żonę Elżbietę, córkę króla Polski Władysława Łokietka.

Wąż i krzyż – wieczna pamięć księcia Olgierda

Wąż i krzyż – wieczna pamięć księcia Olgierda

Początki Wielkiego Księstwa Litewskiego wiążą się z postacią księcia litewskiego Giedymina. W czasie wieloletnich walk z zakonem krzyżackim, który praktycznie każdego roku organizował rejzy na Litwę, udało mu się wzmocnić państwo, czym zyskał szacunek i prestiż wśród poddanych. W trakcie walk zbrojnych okazał się także zręcznym dyplomatą. Ścierając się zbrojnie z wojskami zakonu, jednocześnie wysyłał pisma do papieża Jana XXII i znaczniejszych władców europejskich, oskarżając Krzyżaków o najazdy łupieżcze i złodziejskie, niemające nic wspólnego z niesieniem wiary. W rezultacie papież wziął w obronę państwo pogańskie i nakazał Krzyżakom przerwanie najazdów. Sam zaś wysłał legatów na Litwę, aby przyjrzeli się jakie są nastroje jej mieszkańców względem chrystianizacji. Zakon musiał na ten czas zawrzeć rozejm, Giedymin zaś, wykorzystując okres pokoju, zaczął szukać sojuszników. Znalazł ich m.in. w Królestwie Polskim, gdzie wydał swoją córkę za syna króla polskiego. Niebawem wydał także swojego ukochanego syna Olgierda, za księżniczkę witebską Annę. Ten z ramienia ojca zasiadł w Witebsku. Wkrótce Giedymin swoją kuratelą objął także Mińsk i Pińsk, znacznie rozszerzając panowanie Litwy na ziemiach ruskich. Umierając w 1342 roku Giedymin podzielił państwo między siedmiu synów (tak nakazywała tradycja). Wielkim księciem został Jawnuta, Kiejstut dostał Troki, Olgierd – poza Witebskiem – Krewo, Moniwid – Kiernów, Narymut – Pińsk, Koriat – Nowogródek a Lubart – Wołyń. Wydawało się, że tak podzielona Litwa stanie się słaba i szybko padnie łupem najeźdźców. Takie niebezpieczeństwo spowodowało jednak, że dwaj aktywniejsi bracia postanowili wziąć sprawę w swoje ręce. Olgierd wraz z Kiejstutem obalili w 1345 roku nieudolnego Jawnutę, a za zgodą Kiejstuta tron wielkoksiążęcy objął Olgierd.

Wielkie Księstwo Litewskie – od śmiertelnego wroga do sojusznika

Wielkie Księstwo Litewskie – od śmiertelnego wroga do sojusznika

Państwo litewskie rozwinęło się na obszarach zamieszkiwanych pierwotnie przez szereg plemion, nazywanych dzisiaj ludami bałtyjskimi. Nie byli to Słowianie. Prócz Litwinów, byli to m.in.: Jaćwięgowie, Prusowie, Selowie, Żemigalowie, Kurowie, Auksztocianie, Żmudzini, Skalowie. Przez długi okres czasu plemiona bałtyjskie żyły w rozproszeniu, tworząc szereg różnych mniej lub bardziej trwałych państewek, nie dążąc do większej i silniejszej konsolidacji. W Polsce najbardziej znane były dwa z tych plemion mianowicie Prusowie i Jaćwięgowie, a to dlatego, że wyprawiali się oni regularnie z wyprawami łupieżczymi, na ziemie Mazowsza i Kujaw. Przyprawiało to piastowskich książąt o prawdziwy ból głowy, gdyż najazdy te były brutalne i bardzo wyniszczające, Prusowie i Jaćwięgowie słynęli z okrucieństwa i dzikości. Utrzymanie bezpieczeństwa na północnowschodnim pograniczu Polski było stałym problemem rządzących. W roku 1166 zorganizowano nawet znacznych rozmiarów wyprawę krzyżową przeciwko Prusom, na czele której stanął jeden z synów Bolesława Krzywoustego – książę Henryk Sandomierski. Był to czas apogeum wypraw krzyżowych przeciw niewiernym, nie tylko do Ziemi Świętej, czy w Hiszpanii, gdzie trwała słynna rekonkwista. Wrogiem w świętych wojnach byli także, trwający w pogaństwie, mieszkańcy wybrzeża Bałtyku. Jednak w roku 1166 wszystko zakończyło się katastrofą, ponieważ wojska księcia Henryka, wciągnięte w zasadzkę, poniosły druzgocącą klęskę, zaś sam książę zginął w boju.

Zjazd krakowski 1364 i uczta u Wierzynka. O tym jak król Kazimierz gościł pod Wawelem najważniejszych władców Europy Środkowej

Zjazd krakowski 1364 i uczta u Wierzynka. O tym jak król Kazimierz gościł pod Wawelem najważniejszych władców Europy Środkowej

Królestwo Czeskie i Królestwo Węgierskie były w połowie wieku XIV największymi i najsilniejszymi państwami Europy Środkowej. Ponadto na tronach tych królestw zasiadli nieprzeciętni władcy: w Czechach panowań Karol IV Luksemburski, będący od roku 1355 cesarzem rzymskim, zaś w Budzie panował Ludwik Andegaweński, wywodzący się po mieczu z bocznej linii Kapetyngów, od Karola Andegaweńskiego, syna króla Francji Ludwika VII i brata słynnego króla Ludwika IX Świętego. Potężne i bogate monarchie rządzone przez nieprzeciętnych władców to połączenie wielkich planów, jeszcze większych ambicji i bez wątpienia licznych sprzecznych interesów. W Europie Środkowej prócz Węgier i Czech istniały inne jeszcze państwa, które, tworząc powiedzmy drugą ligę politycznego wpływu, były bardzo istotnymi elementami układu sił. Do państw takich należało bez wątpienia rosnące w siłę Królestwo Polskie, Arcyksięstwo Austrii i władztwo świeżo osłabionych Wittelsbachów, czyli Bawaria i Marchia Brandenburska.

Sądownictwo i porządek publiczny, czyli w jaki sposób wymierzano sprawiedliwość?

Sądownictwo i porządek publiczny, czyli w jaki sposób wymierzano sprawiedliwość?

Świadectwem wagi jaką przywiązywano do kwestii bezpieczeństwa publicznego i sprawiedliwych sądów są średniowieczne kroniki, często konstruowane jako swego rodzaju panegiryki na cześć wybranych monarchów, których opisywano jako władców idealnych, potrafiących zapewnić poddanym życie spokojne i bezpieczne. Tak był przedstawiony w Kronice Anonima zwanego Gallem Bolesław Chrobry, którego znakomite cnoty, w tym sprawiedliwość i łaskawość były pokazane jako wzór do naśladowania dla głównego bohatera Gallowej Kroniki, czyli Bolesława Krzywoustego. Podobnie mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem przedstawił postać swego ukochanego księcia Kazimierza Sprawiedliwego, którego przydomek już nawiązywał do najważniejszej cechy prawdziwego władcy.

Rycerstwo w czternastowiecznej Polsce. Jak funkcjonowało i dlaczego się buntowało?

Rycerstwo w czternastowiecznej Polsce. Jak funkcjonowało i dlaczego się buntowało?

Społeczeństwo późnośredniowiecznej Polski oparte było o strukturę stanową, którą najprościej określić można jako podział społeczności różniącej się między sobą przede wszystkim prawem według którego funkcjonowały. I tak, duchowieństwo kierowało się i podlegało regułom prawa kanonicznego; mieszczanie podlegali prawu miejskiemu, zwanemu potocznie prawem niemieckim; rycerstwo zaś kierowało się zasadami zwyczajowego prawa polskiego, zwanego już wówczas prawem ziemskim. Nieco inna była sytuacja chłopów, czyli kmieci, którzy podlegali takiemu prawu, na jakim zorganizowana była wieś, w której żyli. Mogła to być wieś lokowana na prawie niemieckim, bądź wieś opierająca swą egzystencję o dawne prawo polskie.

Dynastia Luksemburgów

Dynastia Luksemburgów

W tym samym roku miało miejsce także drugie istotne wydarzenie – zamordowany został przez swojego bratanka król rzymski Albrecht I Habsburg. Wydarzenie to otworzyło Luksemburgom drogę do władzy. Elektorzy nie zamierzali na miejsce Albrechta wybrać osoby z silnego rodu. Jeden z elektorów, nowo mianowany arcybiskup Trewiru, Baldwin, wysunął zatem kandydaturę swojego niezbyt liczącego się brata, Henryka, który wybrany został nowym królem rzymskim – koronowany został w 1309 r. w Akwizgranie i rządził odtąd jako Henryk VII.